Wie langs de bescheiden, witgepleisterde gevel van de Groenmarktkerk in Haarlem loopt, ziet misschien niet meteen hoe bijzonder dit gebouw in elkaar zit. Achter de sobere buitenkant schuilt een prachtig staaltje van techniek, vakmanschap en slim ontwerp. Dit verhaal begint in 1843, toen de franciscaner broeders de kerk lieten bouwen met beperkte middelen. Vandaag de dag wordt het gebouw goed onderhouden dankzij een Meerjaren Onderhoudsplan (MJOP), zodat het nog lang mee kan.
In dit artikel nemen we u mee door de kerk: van de fundering tot het dak, van de houten galerijen tot het altaar, en leggen we uit wat deze bouw zo bijzonder maakt – op een manier die iedereen kan begrijpen.
Bouwen zonder subsidie
In de 19e eeuw mochten katholieken eindelijk weer kerken bouwen in Nederland, maar de overheid stelde veel regels. Zo moest de Groenmarktkerk zonder financiële steun van de overheid worden gebouwd. Het gebouw moest ruimte bieden aan minstens 2000 mensen, wat een enorme uitdaging was voor een “arm klooster”.
De oplossing? galerijen: extra verdiepingen boven de zijkanten van de kerk waardoor meer mensen konden zitten, zonder dat het gebouw groter werd. Dit idee werd een kenmerk van de Groenmarktkerk.
Wat is een galerijkerk?
Een galerijkerk heeft meestal drie ‘beuken’ (een middenstuk en twee zijkanten). Boven de zijkanten zijn galerijen gebouwd – als een soort balkon – waardoor er veel meer mensen in passen.
Hoe de kerk is opgebouwd:
- Zijmuren: massieve bakstenen muren die alles dragen
- Kolommen: gietijzer, slank maar sterk, om gewicht te verdelen
- Vloeren galerijen: houten balken met houten planken
- Balustrades: sierlijk hout met ijzeren steunen
- Trappen: discreet in de hoeken van de kerk
Door dit slimme samenspel van muren en kolommen kon de kerk groot en licht tegelijk blijven. De tweede galerij werd al in 1854 gebouwd – voor die tijd een vooruitstrevende oplossing in Nederland.
Fundering en gevel
Het gebouw staat op een zachte, veenachtige bodem. Daarom is waarschijnlijk een lichte fundering gebruikt: houten palen met daarop gemetselde steunpunten (poeren). Hierop rust het bakstenen gebouw met de witte gevel.
De gevel is sober en klassiek:
- Dorische zuilen: simpele, rechte zuilen
- Tympaan zonder beelden: een driehoek boven de deur zonder versiering
- Kroonlijst: eenvoudige rand bovenop het gebouw
Het sobere uiterlijk past bij de franciscanen, die een ingetogen levensstijl aanhingen.
Het dak: een houten meesterwerk
Binnenin valt het indrukwekkende houten dak op. Alles is met de hand gemaakt en stevig genoeg om het gebouw te dragen.
Dakonderdelen:
- Spanten (eik): dragen het dakgewicht
- Gordingen (lariks/eik): verbinden de spanten
- Daksporen (grenen/vuren): dragen de dakbedekking
- Muilbalken (eik): zorgen dat het dak niet uit elkaar drukt
De houten verbindingen zijn traditioneel gemaakt, zonder schroeven of lijm. Het dak is daardoor licht, maar enorm sterk.
Interieur: hout dat eruitziet als steen
Binnen lijkt veel van hout op steen of marmer. Dit is niet uit armoede, maar omdat hout lichter en makkelijker te verwerken is.
Hoog- en zijaltaren:
- Gemaakt van grenenhout, afgewerkt als marmer (faux marbre)
- Echt marmer alleen op plekken die zwaar belast worden
Glas-in-loodramen:
- Bestaande uit gekleurd glas in loodprofielen
- Gesoldeerd en in ijzeren kozijnen gezet
- Kunst en techniek in één: het raam houdt wind en water buiten en vertelt een verhaal
Akoestiek en orgel
De galerijen helpen ook de geluidsspreiding. Het hout van de vloeren werkt als klankbord, en de gewelfde muren weerkaatsen het geluid naar het midden.
Het Adema-orgel (1913, verbouwd in 1952 en 1989) staat zo opgesteld dat het geluid optimaal verspreidt. Dat vroeg om slimme bouwkundige aanpassingen in de galerijvloer.
Actuele bouwkundige staat en MJOP
Na bijna twee eeuwen gebruik is de Groenmarktkerk een complex monument met multi-materiële uitdagingen:
- Onderhoudsthema: Aandachtspunt in het MJOP
- Dakconstructie: Vervanging pannendakdelen, loodslabben
- Pleisterwerk: Scheurvorming & gewelven door zettingen
- Brandschilderde ramen: Kitvoegen, loodverbindingen opnieuw zetten
- Houten galerijen: Belastingsdoorbuiging & bevestigingspunten beoordelen
- Verfsystemen interieur: Faux marbre & wandschildering herstellen i.v.m. afbladdering
Het recente MJOP (Meerjaren Onderhoudsplan), opgesteld bij overdracht aan Re:connect Haarlem (november 2023), vormt de blauwdruk om het rijksmonument – binnen én buiten – toekomstbestendig te bewaren. Hierbij is er een duidelijke keuze gemaakt voor het principe behoud door gebruik: alleen als het gebouw intensief wordt gebruikt als plek van samenkomst, ontmoeting, gebed en cultuur, kan het monumentale karakter tot zijn recht blijven komen.
Nieuwe toekomst – oude waarden
Sinds de officiële sluiting door het bisdom (31 december 2022) en de nieuwe ingebruikname, ontwikkelt Re:connect plannen om de kerk geschikt te maken voor zowel eredienst als maatschappelijke functies. Daarbij staat behoud van de bouwkundige identiteit voorop:
- Geen permanente verbouwingen aan dragende structuur
- Losse installaties voor AV / verlichting met respect voor historische detaillering
- Educatieve uitleg over techniek en bouwkunst voor bezoekers
In feite wordt de Groenmarktkerk hiermee opnieuw een 'preekkerk', waarbij zending en samenkomst samengaan met bewondering voor ambacht en architectuur – net zoals Suys het ooit bedoelde.
Over het MJOP door Malumba Vastgoedinspecties
Het actuele Meerjaren Onderhoudsplan (MJOP) voor de Groenmarktkerk is opgesteld door Malumba Vastgoedinspecties. Vanuit onze ervaring met monumentale en religieuze gebouwen hebben wij de bouwkundige staat van dit unieke erfgoed zorgvuldig in kaart gebracht. Het plan vormt de basis voor duurzaam behoud en toekomstig gebruik door Re:connect Haarlem.
Wilt u het volledige MJOP bekijken? Dat kan via de onderstaande knop.
Bent u zelf betrokken bij een kerk, monument of ander bijzonder gebouw en wilt u weten wat wij voor u kunnen betekenen? Via dezelfde knop kunt u ook eenvoudig een offerte aanvragen.
Wilt u een extra informatie?
Download ons voorbeeld MJOP en zie hoe wij te werk gaan.
